Seenaan kun kutaa oduu bu’aa malee hojjetu kan walqixxummaa dhabuu qoratu Center for Public Integrity waliin ta’uun maxxanfame.
dhaqna dhiqachuu. baqqaana. biskileettii. Keevin Hartley, Drew Wynn fi Joshua Atkins yeroo ji'a 10 hin guunne addaan fagaatanii du'an hojii adda addaa hojjechaa kan turan yoo ta'u, sababni umurii isaanii gabaabse garuu tokko ture: keemikaala halluu qallachuu fi oomishaalee biroo manneen daldalaa guutuu biyyattii keessatti gurguraman keessatti argamu.
Maatiin kun gaddaafi sodaa isaan mudateen, meetiileen kilooraayidiin akka deebi'ee hin ajjeesne waan humna isaanii hunda akka godhan dhaadataniiru.
Garuu US keessatti seenaa eegumsa hojjetaa fi fayyadamtootaa gadhee ta'e qabaachuu isheetiin, haala nama ajaa'ibuun keemikaalonni muraasni hiree sana mudate. Hartley, Wynn fi Atkins osoo hin dhalatin yeroo dheeraa dura balaa dafqa isaa ilaalchisee akeekkachiisni kennames, akkasitti meetiileen kilooraayidiin nama walduraa duubaan ajjeesu ta'e. Waggoota kurnan darban keessa yoo hin taane kudhanootaan lakkaa’aman gidduu seenummaa ejensii tokko malee ajjeefamaniiru.
Qorannoo Giddu-galli Qulqullina Hawaasaa fi gaaffii leelliftoota nageenyaa erga gaafateen booda, Ejensiin Eegumsa Naannoo Ameerikaa dhumarratti meeshaalee halluu balleessan keessatti akka hin fayyadamne baay’inaan akka dhorkamu yaada dhiheesse.
Guraandhala bara 2017 ture, guyyoota dhumaa bulchiinsa Obaamaa ture. Hartley bara sanaa Ebla keessa, Wynn bara sana Onkoloolessa keessa, Atkins bara itti aanutti Fulbaana keessa bulchiinsi Traamp seeraan ala ta’uu isaatiin kan du’an yoo ta’u, bulchiinsi Traamp seera kana dabaluu osoo hin taane gadi dhiisuu barbaada, keessumaa Ejensii Eegumsa Naannoo keessatti. Yaadni meetiileen kilooraayidii dhiyaate homaa hin taane.
Haa ta'u malee, erga Atkins du'ee ji'oota 13 booda, Ejensiin Eegumsa Naannoo Tiraamp dhiibbaa irra ga'een gurgurtaan gurgurtaa meeshaalee halluu qallachisan kanneen meetiileen kilooraayidii of keessaa qaban dhaabuuf murteesse. Ji'a Eblaa keessa Ejensiin Eegumsa Naannoo Baayiden keemikaalli kun oomishaalee fayyadamtootaa hunda fi bakka hojii irra caalaan irraa akka dhorkamu yaada dhiyeesse.
Yunivarsiitii Kaalifoorniyaa Saan Firaansiiskootti piroofeesara kilinikaa qoricha hojii fi naannoo kan ta’an Dr. Roobart Hariisan, “US keessatti yeroo muraasa qofa kana goona” jedhan. “Maatiin kun gootota kooti.”
Kunoo akkaataa isaan bu'aa kana argachuuf carraa mo'atan, akkasumas gorsa isaanii yoo ati daandii rakkisaa sanarra jirta ta'e, haalli sun oomisha balaafamaa, haala hojii nageenya hin qabne, faalama ykn balaa biroo kan hammate ta'us.
“Waan hunda google,” jedhe Biraayyan Wiin, obboleessi isaa ganna 31 Diruu mana bunaa biiraa qabbanaawaa Kaarolinaa Kibbaatti argamu haaromsuuf oomisha diiklooroomeetiini bite. “Akkasumas waamicha ummataaf.”
Waa'ee qorannoo ummataa obboleessi isaa du'uu isaa waggaa lama dura maxxanfame, ogeeyyii qunnamuu fi eessaa akka mi'a gurgurtaa bitachuu danda'u irraa kaasee hanga du'a kana maaliif hordofuun akkas rakkisaa ta'e hunda akkasitti bare. (Daafni meetiileen kilooraayidii mana keessaa yeroo walitti qabamu lubbuu namaa galaafata, dandeettiin isaanii dhukkuba onnee fiduu yoo namni qorannoo summii hin goone du'a uumamaa fakkaata.)
Gorsa haadha Keevin, Weendii Haartlii irraa: “Academic” jecha ijoo barbaacha keessatti. Qorannoo guutuun si eegu jiraachuu danda'a. ''Kun yaada dhugaa irraa adda baasuuf gargaara,'' jechuun iimeelii isheetiin barreessiteetti.
Haati Jooshuwaa ganna 31 kan foorkii fuulduraa baaskilii isaa BMX sirreessuuf yaaluun du'e Lauren Atkins yeroo hedduu UCSF Harrison waliin dubbatteetti. Fulbaana bara 2018 ilma ishee qaruuraa halluu liitira tokkoo cinatti du'ee du'ee argite.
Beekumsi Haarisan waa'ee meetiileen kilooraayidii qabdu, gabaasa summii fi qorannoo reeffii ilma ishee gara sababa du'aa murtaa'aa ta'etti akka hiiktu ishee gargaareera. Ifa ta’uun kun bu’uura cimaa gochaati.
Yeroo baayyee keemikaalaaf saaxilamuun miidhaa namoota irra gahu harkifata, miidhaa fayyaa waggootaaf mul'achuu dhiisuu danda'u fida. Faalamni seenaa wal fakkaatu ta’uu danda’a. Garuu qorannoon akaadaamii ammallee ka’umsa gaarii yoo ta’e mootummoonni balaawwan kana irratti waan tokko akka godhan yoo barbaaddan.
Maddi milkaa’ina isaanii inni guddaan maatiin kun gareewwan duraanuu nageenya keemikaalaa irratti hojjechaa jiranii fi walitti hidhamiinsa qabaachuu isaaniiti.
Fakkeenyaaf, Lauren Atkins iyyannoo Change.org irratti waa’ee oomishaalee methylene chloride garee abukaatummaa Safer Chemicals Healthy Families, amma qaama Toxin-Free Future, irraa argatte, kabaja ilma ishee dhiheenya kana du’eef mallatteessite. Biraayyan Wiin dafee harka isaa diriirse.
Hojiin garee cimina isaanii irraa fayyadama. Tarkaanfiin EPAn fudhatamuu dhabuu isaatiin, maatiin kun daldaltoonni oomishaalee sheelfota isaanii irraa akka baasan dirqisiisuuf irra deebi’anii jalqabuu hin qaban: Safer Chemicals Healthy Families waamicha akkasii kanaaf deebii kennuudhaan duula “Think Store” jalqabe.
Akkasumas hojii keessaa seera kutaa hojii ykn lobbiin Capitol Hill irratti ofii isaanii adda baasuu hin qaban. Keemikaalota Nageenya Qaban Maatiin Fayyaa fi Fandii Ittisa Naannoo ogummaa gama kanaan qabu.
MORE: 'Ba'aa jireenyaa': Qorannoon tokko akka agarsiisutti gurraachonni umuriin isaanii guddaa ta'e faalama qilleensaatiin du'uu isaanii ga'eessota adii caalaa dachaa sadii ta'a.
Jijjiirama qilleensaa irratti afaan argachuu Heather McTeer Toney haqaa naannoo Kibba keessatti falmiti
“Gareen akkanaa walitti qabuu yeroo dandeessu... humna dhugaa qabda,” jedhan Biraayyan Wiin, garee biraa dhimmicha irratti socho’u, Mana Maree Ittisa Qabeenya Uumamaa hubachiiseera.
Qabsoo kanaaf kan fedhii qabu hundi gahee ummataa keessatti bahuu hin danda'u. Fakkeenyaaf, godaantotni sadarkaa seeraa dhaabbataa hin qabne balaa bakka hojiitti saaxilamuuf carraa guddaa kan qaban yoo ta’u, sadarkaa dhabuun isaanii dubbachuun akka isaan rakkisu ykn akka hin danda’amne gochuu danda’a.
Kan nama ajaa'ibu maatiin kun xiyyeeffannoo isaanii hunda Ejensii Eegumsa Naannoo irratti yoo xiyyeeffatan, ejensichi keessumaa yeroo bulchiinsa Tiraamp sochii dhabuu mala.
Karaa Mind the Store jedhamu daldaltoonni meeshaalee halluu baasan kanneen meetiileen kilooraayidii of keessaa qaban gurguruu dhiisuun lubbuu namaa akka baraarsan gaafachaa jiru. Iyyatni fi mormiin ni hojjete. Tokkoon tokkoon dhaabbileen akka Home Depot fi Walmart dhaabuuf waliigalaniiru.
Karaa Keemikaalota Nageenya Qaban, Maatii Fayyaa fi Fandii Ittisa Naannootiin miseensonni Kongireesii tarkaanfii akka fudhatan gaafachaa jiru. Suuraa maatii qabatanii gara Waashingitan qajeelan. Gaazexeessitoota waliin kan dubbatan yoo ta'u, uwwisni oduu daran isaan dhukaase.
Senetaroonni Kaarolinaa Kibbaa fi miseensi Kongireesii tokko yeroo sanatti bulchaa Ejensii Eegumsa Naannoo kan turan Iskoott Pruitt'f barreessaniiru. Miseensi Kongireesii kan biraan dhaddacha Ebla 2018 irratti Pruitt dhimma kana irratti mari’achuu irraa akka of qusatu gaafate. Kun hundi akka Brian Wynn jedhutti maatiin kun Caamsaa 2018tti Pruitt waliin walgahii akka qopheessan gargaareera.
''Namni isa arguuf deeme waan hin jirreef nageenyi rifate,'' jedha Biraayyan Wiin. “Baay’ee Oz guddaa fi humna guddaa qabu waliin wal arguu fakkaata.”
Karaa irratti maatiin gara mana murtiitti garagalan. Miidiyaa hawaasaa fayyadamuun namoonni balaadhaaf akka of hin galchine akeekkachiisan. Laawuren Atkins dhuguma oomisha meetiileen kilooraayidii sheelfota irraa baasuuf waan hojjetan jedhan hojjechuu isaanii ofumaan ilaaluuf gara mana meeshaalee manaa deemte. (Yeroo tokko tokko eeyyee, yeroo tokko tokko lakki.)
Kun hundi nuffisiisaa yoo sitti dhaga'ame, hin dogoggortu. Maatiin garuu yoo gidduu hin seenin maal akka ta'u ifa godhaniiru.
“Akkuma kanaan dura wanti hojjetame hin jirretti wanti hojjetamu hin jiru” jetteetti.
Injifannoon xixiqqoo baay'ata. Maatiin abdii waan hin kutanneef wanti tokko gara biraatti nama geessa. Yeroo baayyee qubsumni yeroo dheeraa barbaachisa: seera federaalaa baasuun uumamaan suuta jedha.
Ejensichi qorannoo seera tokko qopheessuuf barbaachisu xumuruuf waggoota hedduu fi isaa ol fudhachuu danda’a. Yaadni dhihaate kun osoo hin xumuramin dura gufuu keessa darbuu qaba ture. Haa ta’u malee, daangeffamni ykn ulaagaaleen haaraan kamiyyuu yeroon darbaa deemuun suuta suutaan mul’achuu hin oolu.
Maatiin kun uggura gartokkee EPA akkas dafanii akka argatan kan hayyame, ejensichi yaada kana qabatamaan shelf gochuu isaa dura gadhiisuu isaati. Garuu daangeffamni EPA kun hanga Keevin Hartley du'ee waggaa 2.5 booda hojiirra hin oolle. Akkasumas itti fayyadama bakka hojiitti hin haguugan – akka Keevin ganna 21 bakka hojiitti mana fincaanii wajjin taphachuu.
Haa ta’u malee, ejensichi eenyu akka itti gaafatamaa ta’e irratti hundaa’uun murtoo adda addaa murteessuu danda’a. Yaadni EPA yeroo dhiyootti dhiheesse, kan Hagayya 2024tti beellamame, bathtub irra deebiin xumuruu dabalatee, bakka hojii irra caalaan keessatti meetiileen kilooraayidii akka hin fayyadamne dhorka.
"Obsa qabaachuu qabda. Cimina qabaachuu qabda," jetti Lauren Atkins. "Jireenya nama tokkoo keessatti yeroo ta'u, keessattuu yeroo ijoollee kee ta'an ni argatta. Yeroo ammaa kana ta'aa jira."
Jijjiirama oofuun rakkisaadha. Sababa ati ykn namni jaallattu tokko miidhameef jijjiirama barbaaduun, jajjabina wanti biraa hin dandeenye kennuu dandaʼus, caalaatti rakkisaa taʼuu dandaʼa.
Kun baabura miira namaa kakaasu ta'uuf waan jiruuf buckle up godhaa jechuun Lauren Atkins akeekkachiisti. ''Namoonni yeroo hunda maaliif akkan kana gochuu itti fufe na gaafatu, miiraa fi cimaa ta'us? Deebiin koo yeroo hundumaa akkas ture, yeroo hundumaas akkas ta'a: "Kanaaf bakka koo taa'uun si hin barbaachisu. Bakkan jirutti ta’uun narra hin barbaachisu.”
“Yeroo walakkaa ofii dhabdu maaltu sitti dhagahama?Yeroo tokko tokko onneen isaa guyyuma kan koo waliin dhaabbate natti fakkaata,” jette. "Garuu namni tokko akka kana keessa akka darbu waanan hin barbaanneef, waan Iyaasuun dhabe eenyullee akka dhabu hin barbaadu, galmi koos kanuma. Waan barbaachisu hunda gochuuf qophiidha."
Brian Wynn, kaka’umsa walfakkaatuun, maaraatoonii kee akka xumurtu si gargaaruuf, yeroo dhiphina hir’isu si gargaara. Jiimni kan isaati. ''Miira kee karaa itti gadi lakkistu barbaaduu qabda,'' jedheera.
Weendii Haartliin aktiivismiin ofuma isaatiin deeggarsa maatii biroo fi bu’aa waliin argataniin fayyisaa jira jettee amanta.
Ilmi ishee qaama qaama namaa akka arjoomtutti, kallattiin jireenya namoota kaanii irratti dhiibbaa geessiseera. Dhaalli isaa caalaatti sheelfota manneen daldalaa fi waajjiraalee mootummaa keessatti babal'achuu arguun waan guddaadha.
Akkas jettee barreessiteetti: “Keevin lubbuu namoota hedduu kan baraare siʼa taʼu, waggoota dhufaniif lubbuu namootaa baraaruun itti fufa” jetteetti.
Yoo jijjiirama dhiibaa jirta ta'e, lobbiistonni haala jiru eeguuf kaffaltii kaffalan yeroo hunda ni injifatu jedhanii tilmaamuun salphaadha. Garuu muuxannoon jireenya keetii ulfaatina bitamuu hin dandeenye qabata.
“Seenaa kee akkamitti akka himu yoo beekte, qaama jireenya keetii ta’a, sana booda gochuu dandeessa – yeroo seenaa sana himuu dandeessutti carraa gaarii siif haa ta’u, lobbiistii,” jedha Biraayyan Weeyin. “Fedhii fi jaalala wal hin fakkaanne qabannee dhufne.”
Gorsa Weendii Haartlii: “Miira kee argisiisuu hin sodaatin.” Dhiibbaa siifi maatii kee irratti geessisu dubbadhu. “Suuraadhaan dhiibbaa dhuunfaa isaanitti agarsiisi.”
''Waggaa jaha dura namni tokko, 'Yoo sagalee guddaa akkas jettee iyyite mootummaan si dhaggeeffata' jedhee osoon jedhe silaa kolfa ture,'' jetti Looreen Atkins. "Maal tilmaamaa? Sagaleen tokko jijjiirama fiduu danda'a. Qaama hambaa ilma kooti jedheen yaada."
Jamie Smith Hopkins rippoortara kutaa oduu bu'aadhaaf hin hojjenne kan walqixxummaa dhabuu qoratu Center for Public Integrity ti.