Barreeffamni kun tajaajila oduu bu’aadhaaf hin hojjenne kan walqixxummaa dhabuu irratti qorannoof of kenne Center for Public Integrity waliin ta’uun maxxanfame.
Dhaqna dhiqachuu. baqqaana. biskileettii. Keevin Hartley, Drew Wynn fi Joshua Atkins yeroo du'an ji'a 10 keessatti wal irraa hojjechaa turan, garuu hojjechaa turan. Meeshaaleen kun garaagarummaa qabu, garuu sababni umurii isaanii gabaabsu tokko: keemikaalota meeshaalee halluu balleessan fi oomishaalee biroo manneen daldalaa keessatti gurguraman keessatti argaman. guutuu biyyattiitti.
Maatiin isaanii gaddaafi sodaa keessa seenanii, meetiileen kilooraayidiin nama biraa akka hin ajjeesne waan danda'an hunda akka godhan dhaadataniiru.
Garuu Ameerikaatti warshaaleen keemikaalaa muraasni sababa eegumsa hojjettootaa fi fayyadamtootaa laafaa ta'een hiree walfakkaatu mudate. Kanaafuu, Hartley, Wayne fi Atkins osoo hin dhalatin durallee waa'ee balaa danfaa isaa akeekkachiisni kennames, meetiileen kilooraayidiin nama walduraa duubaan ajjeesu ta'e. Waggoota kurnan darban keessa yoo hin taane kudhanootaan lakkaa’aman gidduu seenummaa dhaabbata kamiinuu malee ajjeefamaniiru.
Qorannoo Giddugala Qulqullina Hawaasaa fi waamicha leelliftoota nageenyaa irraa erga godhamee booda, Ejensiin Eegumsa Naannoo Ameerikaa dhuma irratti uggura bal'aan wanti kun meeshaalee halluu balleessan keessatti akka hin fayyadamne yaada dhiheesse.
Guraandhala bara 2017 ture, guyyoota dhumaa bulchiinsa Obaamaa ture. Hartley bara sanaa Ebla keessa, Wynn bara sana Onkoloolessa keessa, Atkins ammoo bara itti aanutti Fulbaana keessa du’an, yeroo bulchiinsi Traamp waa’ee seeraan ala baasuu irratti hinaaffaa guddaa qabuu fi dambiiwwan dabaluu caalaa dhabamsiisuu barbaadetti-keessattuu naannoo EPA. Yaadni meetiileen kilooraayidii eessayyuu hin deemne.
Haa ta’u malee, erga Atkins du’ee ji’oota 13 booda, Ejensiin Eegumsa Naannoo Tiraamp dhiibbaa irra ga’ee, gurgurtaa daldalaa meeshaalee halluu balleessan kanneen meetiileen kilooraayidii of keessaa qaban dhaabuuf murteesse. Ji'a Eblaa keessa Ejensiin Eegumsa Naannoo Baayiden seera keemikaalli kun oomishaalee fayyadamtootaa hunda fi bakka hojii irra caalaan keessatti dhorku yaada dhiheesse.
Yunivarsiitii Kaalifoorniyaa Saan Firaansiiskootti piroofeesara kilinikaa qoricha hojii fi naannoo kan taʼan Dr. Roobart Hariisan, “Ameerikaatti kana yeroo muraasa raawwanna” jedhan. “Maatiin kun gootota kooti.”
Bu'aawwan kana galmaan ga'uuf qormaata isaan mudate akkamitti akka mo'ataniifi yoo ati daandii walfakkaatu rakkisaa ta'e, haalli sun oomishaalee balaafamaa, naannoo hojii nageenya hin qabne, faalama ykn miidhaawwan biroo kan hammatu yoo ta'e, maal akka gorsan kunooti.
“Waan hunda google,” jedha Biraayyan Wiin, obboleessi isaa ganna 31 Diruu mana buna qabbanaa’aa Kaarolinaa Kibbaa fi firijii walk-in isaa haaromsuuf meetiileen kilooraayidii bite. “Namoota bira ga’uus.”
Akkasitti qorannoo qulqullina uummataa (Public Integrity Inquiry) kan obboleessi isaa du'uu isaa waggaa lama dura maxxanfame argate, ogeeyyii qunnamee eessaa oomisha kana bitachuu danda'u irraa kaasee hanga du'a kana maaliif hordofuun akkas rakkisaa ta'e hunda barate. (Daafni meetiileen kilooraayidii bakka cufame keessatti yeroo kuufamu lubbuu namaa galaafata, namni qorannoo summii yoo hin goone dhukkuba onnee du’a uumamaa fakkaatu fiduu danda’a.)
Gorsa Weendii Haartlii, haadha Keevin irraa: “Academic” jechuun jecha ijoo barbaacha keessatti. Qorannoon adda addaa achitti si eegu jiraachuu danda'a. ''Kun yaada dhugaa irraa adda baasuuf gargaara,'' jechuun iimeelii isheetiin barreessiteetti.
Haati Jooshuwaa ganna 31 kan foorkii baaskilii BMX hojjechaa osoo jirtuu du'e Lauren Atkins yeroo hedduu UCSF's Harrison waliin dubbatteetti. Fulbaana bara 2018 ilma ishee lafa irratti du'ee fi qaruuraa halluu liitira tokko naannoo ishee ciisee argatte.
Beekumsi Hariisan waa'ee meetiileen kilooraayidii qabdu, gabaasa summii fi qorannoo reeffii ilma ishee gara sababa du'aa ifa ta'etti akka hiiktu ishee gargaareera. Ifa ta’uun kun tarkaanfiif bu’uura cimaa uuma.
Yeroo baayyee, keemikaalotaaf saaxilamuun namoota irratti miidhaa fayyaa yeroo dheeraa fiduu danda’a, kunis waggoota dheeraaf mul’achuu dhiisuu danda’a. Faalamni seenaa wal fakkaatu ta’uu danda’a. Garuu mootummoonni miidhaa akkasii furuuf tarkaanfii akka fudhatan yoo barbaaddan qorannoon akaadaamii ammallee ka’umsa gaarii dha.
Maddi milkaa'ina isaanii inni guddaan maatiin kun gareewwan duraanuu dhimma nageenya keemikaalaa irratti hojjetan waliin walitti dhufeenya qabaachuu isaanii fi walii isaanii ture.
Fakkeenyaaf, Lauren Atkins iyyannoo Change.org waa’ee oomishaalee methylene chloride garee abukaatummaa Safe Chemicals for Healthy Families (amma Toxic Free Future) irraa argatte, iyyata kana yaadannoo ilma ishee dhiheenya kana badeef mallatteessite. Biraayyan Weeyin dafee harka isaa diriirse.
Humnoonni humna guddaa qaban walitti makamuun faayidaa isaanii guutummaatti dhugoomsaniiru. Tarkaanfiin EPA irraa hin fudhanne maatiin kun daldaltoonni oomishaalee sheelfii isaanii irraa akka baasan dirqisiisuudhaan jalqabarraa jalqabuu hin qaban: Safer Chemicals Healthier Families waamicha gosa kanaaf deebii kennuudhaan duula isaa “Mind the Stores” jalqabe.
Seera ejensii ykn hojii keessaa lobbiin Capitol Hill irratti ofuma isaaniitiin adda baasuu hin qaban. Keemikaalonni Nageenya Qaban, Maatii Fayyaa, fi Fandii Ittisa Naannoo ogummaa gama kanaan qabu.
Dabalata dubbisi: 'Ba'aa umurii guutuu': Qorannoon akka agarsiisutti namoonni gurraachonni dullooman faalama qilleensaatiin du'u, saffisa ga'eessota adii dachaa sadii
Jijjiirama Qilleensaa Irratti Afaan Argachuu Heather McTeer-Tony Haqaa Naannoo Kibbaatiif Qabsaa'aa jirti
“Garee akkanaa walitti qabuu yeroo dandeessu ... humna dhuguma humna guddaa qabu qabda,” jedhan Biraayyan Wiin, Mana Maree Ittisa Qabeenya Uumamaa akka garee biraa dhimmicha dammaqinaan hordofutti akeeke.
Lola kanaaf namni fedhii qabu hundi gahee ummataa itti taphachuu hin danda'u. Fakkeenyaaf, godaantotni sadarkaa seeraa dhaabbataa hin qabne balaa bakka hojiitti isaan mudachuuf carraa guddaa kan qaban si’a ta’u, sadarkaa dhabuun isaaniis akka isaan dubbatan rakkisaa ykn akka hin danda’amne gochuu danda’a.
Maatiin kun xiyyeeffannoo isaanii hunda EPA irratti yoo xiyyeeffatan, keessumaa bulchiinsi Traamp dambiiwwan irratti duubatti deebi’uu isaa yoo ilaalle, ejensichi tarkaanfii tokkollee fudhachuu hin danda’u.
Lubbuu baraaruuf meeshaalee halluu balleessan meetiileen kilooraayidii of keessaa qaban akka hin gurgurre “suuqiiwwan isaanii bulchuudhaan” daldaltoonni irratti dhiibbaa gochaa jiru. Iyyatni fi mormiin ni hojjete. Dhaabbileen Home Depot fi Walmart dabalatee dhaabbachuuf waliigalaniiru.
Miseensonni Kongireesii karaa Keemikaalota Nageenya Qaban, Maatii Fayyaa fi Fandii Naannootiin tarkaanfii akka fudhatan gaafachaa jiru. Suuraa maatii harkatti qabatanii gara Waashingitan qajeelan. Gaazexeessitoota waliin haasa'uun gabaasa oduu waldhabdee kana daran boba'e argataniiru.
Senetaroonni Kaarolinaa Kibbaa fi miseensi kongireesii tokko xalayaa Bulchaa Ejensii Eegumsa Naannoo yeroo sanaa Iskoott Pruitt barreessaniiru. Miseensi kongireesii biraa dhaddacha Ebla 2018 irratti Pruitt irratti mormii kaaseera. Brian Wynn kun hundi maatiin kun Caamsaa 2018 Pruitt waliin walgahii akka qopheessan gargaareera jedhee amana.
''Eegduun nageenyaa kun namni itti hin dhufneef rifate,'' jedha Biraayyan Weeyin. “Baay’ee lafa guddaa fi humna guddaa qabdu Oz waliin wal arguu fakkaata.”
Karaa irratti maatiin kun himannaa banan. Miidiyaa hawaasaa fayyadamuun namoonni balaadhaaf akka of hin saaxillee akeekkachiisan. Lauren Atkins akka isaan jedhanitti dhuguma oomisha meetiileen kilooraayidii sheelfota isaanii irraa baasuu isaanii ofumaan ilaaluuf gara manneen meeshaalee manaa deemte. (Yeroo tokko tokko eeyyee, yeroo tokko tokko lakki.)
Kun hundi kan nama dadhabsiisu yoo sitti fakkaate dogoggora hin qabdu. Garuu maatiin kun osoo gidduu hin seenin maaltu akka ta'u ifa ture jedhanii amanu.
“Akka kanaan dura hojjetamee hin beekneetti wanti tokkollee hin hojjetamu,” jette.
Injifannoon xixiqqoo baay'ata. Maatiin abdii waan hin kutanneef wanti tokko gara biraatti geesse. Yeroo baayyee ilaalchi yeroo dheeraa barbaachisaadha: Seera federaalaa uumamaan suuta jedha.
Ejensiin tokko qorannoo seera tokko yaada dhiyeessuuf barbaachisu xumuruuf waggoota hedduu fi isaa ol fudhachuu danda’a. Yaadni dhihaate osoo hin xumuramin dura gufuulee mudatan irra aanuu qaba. Haa ta’u malee, daangeffamni ykn ulaagaaleen haaraan kamiyyuu yeroon darbaa deemuun marsaa marsaan hojiirra ooluu danda’a.
Maatiin uggura gartokkee EPA irraa dafanii akka argatan kan hayyame, ejensichi yaada kana qabatamaan dhaabuu isaa dura dhiheessee ture. Garuu uggurri Ejensii Eegumsa Naannoo hojiirra ooluu isaa dura Keevin Hartley du'ee waggaa lamaa fi walakkaa booda ture. Akkasumas itti fayyadama bakka hojii kan akka hojii dibu bathtub kan Keevin ganna 21 hojii irratti hojjetu hin uwwisan.
Haa ta’u malee, ejensii tokko keessatti murtoon adda addaa hoggantoota adda addaatiin murtaa’u jiraachuu danda’a. Yaadni EPA yeroo dhiyootti dhiheesse, Hagayya 2024tti fudhatama jedhamee eegamu, bathtub polishing dabalatee kaayyoowwan irra caalaan bakka hojiitti methylene chloride akka hin fayyadamne dhorka.
''Obsa qabaachuu qabda, obsuu qabda,'' jette Laawuren Atkiins. “Jireenya nama tokkoo yoo ka’u, keessattuu waa’ee ijoollee keetii yoo ilaalle ni argatta. Kallattiin”.
Jijjiirama gochuun rakkisaadha. Wanti biraa hin dandeenye jajjabina kennuu kan dandaʼu taʼus, ati ykn namni ati jaallattu tokko waan miidhameef jijjiirama fiduun caalaatti rakkisaa taʼuu dandaʼa.
“Buckle up, sababiin isaas kun balaa miiraa ta’uuf deema,” jechuun Lauren Atkins akeekkachiisti. "Namoonni yeroo hunda, hamma miiraa fi rakkisaa ta'e, maaliif akkas gochuu itti fufa? Deebiin koo yeroo hundumaa fi yeroo hundumaa akkas ta'a: "Kanaaf taa'uu hin qabdu." bakka koo Kanaaf kana booda naannoo koo ta'uun si hin barbaachisu.
''Yeroo walakkaa ofii dhabde akkamitti hojjetta? Yeroo tokko tokko onneen isaa dha'achuu dhiisee onneen koos guyyaa tokkotti dha'uu dhiise jedheen yaada,'' jetti. "Garuu namoonni biroo kana keessa akka darban waanan hin barbaanneef akkasumas namoonni biroo waan Iyaasuun dhabe akka dhaban waanan hin barbaanneef galmi koo kanuma. Waan barbaachisu hunda gochuuf qophiidha."
Biraayyan Wiin yaada wal fakkaatu kan qabu yoo ta’u, fiigicha maaraatoonii akka xumurtu si gargaaran sochiiwwan dhiphina hir’isan tokko tokko gorsa. Jiimni kan isaati. ''Miira kee itti bahu barbaaduu qabda,'' jedheera.
Weendii Haartliin aktiivismiin mataan isaa fayyisuu akka ta’e hubatteetti – deeggarsa maatii biroo fi bu’aa isaan waliin argataniin.
Ilmi ishee qaama qaama namaa arjoomtuu waan taateef, kallattiin jireenya namoota kaanii irratti dhiibbaa geessiseera. Dhaalli isaa daran gara sheelfota suuqii fi galma mootummaatti babal'achuu arguun nama gammachiisa.
Akkas jettee barreessiteetti: “Keevin lubbuu namoota hedduu kan baraare siʼa taʼu, waggoota dhufaniif immoo lubbuu namootaa baraaruun itti fufa” jetteetti.
Yoo jijjiirama dhiibaa jirta ta'e, lobbiistonni maallaqa baasan haala jiru eeguuf yeroo hunda ni mo'atu jedhanii yaaduun salphaadha. Garuu muuxannoon jireenya keetii ulfaatina bitamuu hin dandeenye qabata.
“Seenaa kee akkamitti akka himu yoo beekte, akkasumas qaama jireenya keetii yoo ta’e, sana booda gochuu dandeessa — yeroo seenaa sana himuu dandeessu immoo carraa gaarii, lobbiistonni,” jedha Biraayyan Weeyin. “Fedhii fi jaalala wal hin fakkaanne qabannee dhufna.”
Gorsa Weendii Haartlii: “Miira kee ibsuu hin sodaatin.” Dhiibbaa miiraan kun siifi maatii kee irratti qabu dubbadhu. “Dhiibbaa dhuunfaa karaa suuraa itti agarsiisi.”
''Waggaa jaha dura namni tokko, 'Utuu sagalee guddaadhaan iyyite mootummaan ni dhaga'a ture' jedhee osoon jedhee kolfa ture,'' jetti Laawuren Atkins. "Maal tilmaami? Sagaleen tokko jijjiirama fiduu danda'a. Sun qaama hambaa ilma kooti jedheen yaada."
Jamie Smith Hopkins rippoortara kutaa oduu bu'aadhaaf hin hojjenne kan walqixxummaa dhabuu qoratu Center for Public Integrity ti.