Weebsaayitiin kun muuxannoo fayyadamaa keessanii fooyyessuuf kukiiwwan fayyadama. Marsariitii kana fayyadamuu itti fufuudhaan imaammata kukii keenya irratti walii galteetta.
Yoo lakkoofsa miseensummaa ACS qabaattan, akkaawuntii kana miseensummaa keessan waliin akka walqabsiisnuuf as galchaa. (Dirqama kan hinta'in)
ACS iccitii keessaniif iddoo guddaa kenna. Odeeffannoo keessan galchuudhaan C&EN daawwachuu fi oduu torban torbaniin keenya subscribe gochuu dandeessu. Odeeffannoo ati kennitu muuxannoo dubbisuu kee fooyyessuuf fayyadamna, daataa kee miseensota qaama sadaffaatiif gonkumaa hin gurgurru.
Bara 2005tti dhaabbati meeshaalee fayyadamaa guddaan Colgate-Palmolive oomishaalee akka Fab fi Dynamo gara Phoenix Brands gurguruun daldala saamunaan miiccaa Ameerikaa Kaabaa dhiisee deeme. Waggaa sadii booda dhaabbati meeshaalee fayyadamaa guddaa kan biraa Yuunileevar sarara oomisha saamunaan Ameerikaa isaa kan All fi Wisk dabalatee Sun Products jedhamutti gurgure.
Gurgurtaan daldala isaa dhaabbilee dhuunfaa xixiqqoo lamaaf gabaan sadarkaa olaanaa P&G'n saamunaan miiccaa Ameerikaa keessatti qabu akka hin mormamne taasiseera. Kan nama ajaa'ibu Procter & Gamble injifannoo hin labsine.
Dhugumatti, bara 2014tti, Alan G. Lafley, yeroo sanatti hoji gaggeessaan dhaabbata Procter & Gamble (P&G) ture, Unilever bahuu isaatti gadde. Gabaa giddu galeessaa gabaa saamunaan qulqulleessu injifachuun oomishaalee P&G irra caalaa gabaa sadarkaa olaanaa irratti akka walitti qabaman gochuun, oomishaalee sadarkaa gadi aanaa dorgomtoota sadii waliin dhiyeessuu isaa dubbataniiru. Procter & Gamble gabaa maqaawwan beekamoo kanneen akka Tide and Gain ti. Daldala saamunaan miiccaa Ameerikaa keessaa gara %60 kan qabu yoo ta'u, kun garuu daldala dhaabbataadha, oomisha dhaabbatichaa fi dorgomtoota isaa gidduutti qaawwi gatii guddaan jira.
Waggaa tokko booda dorgomtoota isaa keessaa tokko kan ta'e dhaabbata Jarmanii Henkel jedhamu waan hunda raase. Dhaabbatichi qulqullina olaanaa qabu kan Awurooppaa Persil jedhamu Ameerikaatti kan dhiyaate yoo ta'u, jalqaba karaa Wal-Mart qofaan kan gurgurame yoo ta'u, sana booda daldaltoota akka Target irratti jalqabe. Bara 2016tti Henkel Sun Products argachuun waan hunda burjaajeesse.
Persil eegaluun isaa daldala saamunaan miiccaa haaromsee jira, garuu kan Lafley eege caalaa saffisaa ta'uu mala. Caamsaa darbe barruun “Consumer Report” oomishaalee haaraa Henkel keessaa tokko, Persil ProClean Power-Liquid 2in1, saamunaan Ameerikaa ga’umsa gaarii qabu jedhee yeroo moggaase, inniifi hoggantoonni P&G biroo rifachuu qabu. Sirni gonfoo kun waggoota booda yeroo jalqabaaf Tiid sadarkaa lammaffaatti dhiibe.
Procter & Gamble (Chastened), Procter & Gamble (P&G) oomisha isaa jalqabaa maqaa guddaa qabu Tide Ultra Stain Release bara 2016 irra deebi'ee boce.Dhaabbatichi surfactants dabaluu fi bishaan muraasa balleessuun isaa foormulaa dhangala'aa fi qindaa'aa ta'ee fi xurii balleessuu fooyyessuu danda'u akka argamsiise ibseera. Barruun kun xiinxala Gabaasa Fayyadamtootaa itti aanu keessatti oomishni kun istaatiksii irratti barbaachisaa ta’uu baatus tarree kana keessaa sadarkaa tokkoffaa akka qabu ibseera.
Consumer Reports dhiheenya kana Tide Plus Ultra stain release agent fi Persil ProClean Power-Liquid 2-in-1 akka meeshaalee miiccaa miiccaa Ameerikaa keessatti gaarii ta'an lamaan tarreesse. C&EN wantoota haala kana fidan, akkasumas itti fayyadama isaanii fi oomishtoota isaanii ni sakatta’a.
Consumer Reports dhiheenya kana Tide Plus Ultra stain release agent fi Persil ProClean Power-Liquid 2-in-1 akka meeshaalee miiccaa miiccaa Ameerikaa keessatti gaarii ta'an lamaan tarreesse. C&EN wantoota haala kana fidan, akkasumas itti fayyadama isaanii fi oomishtoota isaanii ni sakatta’a.
Henkel fayyadamtoota Ameerikaa saamunaan miiccaa sadarkaa olaanaa bitaniif P&G irratti qormaata cimaa ta'uu fi dhiisuu isaa dubbachuun dafeedha. Garuu keemistoonni qophii P&G dorgommii dhabuu irraa kan ka'e ofitti gammaduu yoo itti dhaga'ame, dhabamsiisuun isaanii hin oolu.
Shoaib Arif, hogganaan tajaajila application fi teeknikaa Surfactant Supplier Pilot Chemical, Ameerikaatti Tide fi Persil oomisha qulqullina olaanaa qabu daldalaaf ta’uu fi sadarkaa raawwii hojii afuritti qoodamuu akka danda’u ibsaniiru. Waggoota darban keessatti Arif fi saayintistoonni Paayileetii biroo dhaabbileen meeshaalee manaa hedduun saamunaan haaraa fi oomishaalee qulqulleessituu biroo akka qopheessan gargaaraniiru.
Gabaa gadi aanaa keessatti ammoo saamunaan qulqulleessituu dinagdee guddaa qabudha. Akka Arif jedhutti, surfaktantii gatii salphaa kan akka linear alkyl benzene sulfonate (LABS) akkasumas mi’aa fi halluu qofa qabaachuu danda’a. Sadarkaan itti aanu oomishaa gargaartota surfaktantii ykn ijaarsitoota, kan akka soodiyeem saayitreetii, tackifier fi surfactant lammaffaa itti dabaluu danda’a.
LABSn surfactant anionic yoo ta’u, huccuu irraa paartiikilii balleessuuf gaarii kan ta’ee fi huccuu suufii irratti akka gaariitti kan hojjetudha. Surfaktantiin beekamaan inni lammaffaan ethanol ethoxylate, surfactant non-ionic yoo ta’u, kunis LABS caalaa bu’a qabeessa, keessumaa giriisi fi xurii fiber sinteetikii irraa balleessuuf.
Laayibara sadaffaa keessatti, foormulaatonni gatii xiqqoo gadi aanaadhaan ibsaa optikaalaa dabaluu danda’u. Ifa ijaa (optical brighteners) kun ifa altiraavaayoleetii xuuxuun gara naannoo bifa diimaa qabutti gadhiisuun uffata ifa akka fakkaatu taasisa. Yeroo baayyee qophii akkasii keessatti surfaktantoonni fooyya’oo, chelating agents, ijaarsitoonni biroo fi poliimaroota farra deebi’anii kuufamuu kan argaman yoo ta’u, isaanis xurii bishaan dhiqannaa irraa kiyyootti galchuun akka inni deebi’ee huccuu irratti hin kuufamne gochuu danda’u.
Saamunaan baay’ee qaaliin fe’iinsa surfaktantii olaanaa fi surfaktantoota biroo adda addaa kanneen akka alkoolii salfeet, alkoolii etoksii salfeet, amiinii oksaayidii, saamunaa asiidii coomaa fi kaatiyooniin kan beekamudha. Poliimaroota qabachuu biyyee biyya alaa (tokko tokko dhaabbilee akka Procter & Gamble fi Henkel tiif kan qophaa’an) fi inzaayimoonnis gosa kana keessa seenu.
Haa ta'u malee, Arif kuufamni wantoota qophaa'an qormaata mataa isaa akka fidu akeekkachiisa. Hamma tokko, qophiin saamunaan saayinsii saayinsii yoo ta’u, keemistoonni qulqullina qaamolee keemikaalaa kan akka sochii gubbaa surfaktantoota ni beeku.
Akkas jechuudhaan ibseera: “Haa taʼu malee, foormulaan erga qophaaʼee booda wantootni kun hundinuu wal irratti dhiibbaa kan geessisan siʼa taʼu, foormulaan dhumaa maal akka godhu sirriitti tilmaamuun hin dandaʼamu.” “Ammallee jireenya dhugaa keessatti akka hojjetu mirkaneessuuf qorachuu qabda.”
Fakkeenyaaf, surfaktantoonni fi ijaarsitoonni sochii inzaayimii dhorkuu danda'u jedhan Ariif. Foormulaatonni saamunaan rakkina kana furuuf inzaayimii tasgabbeessitoota (kan akka soodiyeem booreetii fi kaalsiyeemii foormeetii) fayyadamuu danda’u.
Saayintistiin qorannoo olaanaa Pirojektii Saamunaan Addunyaa Battelle kan ta’an Firaankoo Paalaa qabiyyeen surfaktantii olaanaa maqaa saamunaan qulqulleessituu sadarkaa olaanaa qabu keessatti argamullee rakkoo fiduu akka danda’u akeekaniiru. “Sarfaktantoota baay’ee hamma kana baay’inaan itti dabaluun salphaa miti,” jechuun Paalaa ibseera. Bulbulamummaan rakkoo ta’a, walnyaatinsi badaan surfaktantoota gidduu jirus rakkoo ta’a.
Sagantaan maamiltoota hedduu Battelle kan Paalaan durfamu jalqaba bara 1990moota keessa walnyaatinsa maqaa oomishaalee qulqullinaa gurguddoo addunyaa xiinxaluudhaan jalqabe. Battelle meeshaalee saayinsii walduraa duubaan fayyadamuun abbootiin qabeenyaa maqaa daldalaa fi dhiyeessitoonni meeshaalee jallisii tarree wantoota qophaa’anii bira darbanii akka hubatan gargaara, fakkeenyaaf, sadarkaa ethoxylation surfactants ykn lafeen dugdaa surfactant sarara ykn damee ta’uu isaa hubachuuf.
Para akka jedhanitti har’a poliimaroota madda kalaqaa barbaachisaa wantoota saamunaan qulqulleessituu keessatti argaman ta’uu ibsaniiru. Fakkeenyaaf, oomishoonni Tide fi Persil lamaan isaaniiyyuu polyethyleneimine ethoxylate kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis poliimarii xurii xuuxuu kan BASFn Procter & Gamble’f hojjetame yoo ta’u, amma garuu oomishtoota saamunaan qulqulleessituu biratti bal’inaan argama.
Paalaan akka akeeketti, koopooliimeeroonni asiidii tereeftaalikii qulqulleessitoota qulqullina olaanaa qaban tokko tokko keessattis kan argaman yoo ta’u, kunis yeroo adeemsa dhiqannaa huccuu kana kan uwwisu yoo ta’u, adeemsa dhiqannaa itti aanu keessatti xurii fi xurii salphaatti akka balleessu taasisa. Battelle meeshaalee akka jeel permeation chromatography fayyadamuun poliimaroota adda baasuun booda infrared spectroscopy fayyadamuun caasaa isaanii murteessa.
Sagantaan Battelle inzaayimootaaf xiyyeeffannoo guddaa kan kennu yoo ta’u, isaanis oomisha baayooteknooloojii oomishtoonni waggaa waggaan fooyyessuu itti fufaniiru. Sochii inzaayimii madaaluuf gareen Paalaa inzaayimii kana substrate kiroomofoora of keessaa qabuuf saaxilan. Inzaayimichi sabsteeretii yeroo diigamu, kiroomofooriin gadhiifamee xuuxuu ykn ispeektaroskoopii filooresansiitiin safarama.
Pirootiyeeziin pirootiinii haleelu inzaayimoota jalqabaa dhuma bara 1960moota keessa saamunaan qulqulleessituutti dabalaman turan. Inzaayimoonni booda meeshaa waraanaa kana keessatti dabalaman, amiileezii, kan istaarjii diiguun, fi mannaaasii, kan furdistoota guwaar gum ta'aniif mancaasu kan dabalatu ture. Nyaatni guar of keessaa qabu (kan akka ayiskiriimii fi soogidda barbeekiyuu) uffata irratti yeroo dhangala’u, erga dhiqatanii boodas maxinoon uffata irratti ni hafa. Innis huccuu keessatti kan ukkaamfame yoo ta'u, akka kollaajii xurii xixiqqoodhaaf kan oolu yoo ta'u, xurii balleessuun rakkisaa ta'e uuma.
Persil ProClean Power-Liquid 2in1 fi Tide Ultra Stain Release lamaan isaanii iyyuu protease, amylase fi mannanase of keessaa qabu.
Persil akkasumas lipase (kan cooma diiguu danda'u) fi cellulase (kan al-kallattiin hidhoo glycosidic murtaa'an fiber suufii keessatti hydrolyzing gochuun qulqullaa'uu danda'u) xurii fiber irratti maxxane balleessuuf of keessaa qaba. Seeluulaasiin suufii lallaafaa gochuu fi ifa halluu isaas fooyyessuu danda’a. Kanuma waliin akka sanadoota paatentiitti, amala addaa detergent tidal detergent glucanase yoo ta’u, kunis polysaccharides amylase diigamuu hin dandeenye diiguun ni danda’ama.
Novozymes fi DuPont yeroo dheeraaf oomishtoota inzaayimii gurguddoo yoo ta'an, BASF garuu dhiheenya kana bifa proteases tiin daldala kana seeneera. Konfiraansii Oomishaalee Qulqulleessituu ji’a darbe Jarmanitti gaggeeffame irratti BASFn walnyaatinsa pirootiyeesii haaraa fi poliitileenimiin etoksiileetii isaa kan beeksise yoo ta’u, makaan kun maamiltoota ho’a gadi aanaadhaan dhiqachuuf saamunaan qopheessuu barbaadaniif raawwii olaanaa akka kennu ibseera.
Dhugaa dubbachuuf, Arif fi taajjabdoonni gabaa biroo akka jedhanitti, oomishtoonni saamunaan qulqulleessituu wantoota fayyadama anniisaa xiqqaa barbaadan ykn madda uumamaa irraa eegumsa naannoo barbaadan akka hojjetan hayyamuun daangaa itti aanu indaastirichaati. Bara darbe Caamsaa keessa P&Gn maqaa isaa beekamaa Tide Purclean jedhamu kan wantootni itti fayyadamnu %65 biqiltoota irraa argamu jalqabe. Sana booda, ji’a Waxabajjii keessa, Yuunileevar, oomisha qulqulleessituu biqiltootaa fi oomishaalee qulqulleessituu biroo kan ta’e Seventh Generation jedhamu argachuun gabaa saamunaan Ameerikaa irra deebi’ee seene.
Wantoota hunda caalan gara saamunaan badhaasa argatetti jijjiiruun yeroo hunda qormaata ta'us, ''adeemsi har'aa caalaatti uumamaan jira,'' jedha Ariif. “Maamiloonni, ‘Akkamitti oomisha uumamaa irraa argamu kan namaa fi naannoodhaaf summii xiqqaa ta’e, garuu ammas ga’umsa gaarii qabu hojjenna?”