Muuxannoo keessan fooyyessuuf kukii fayyadamna. Marsariitii kana daawwachuu itti fufuudhaan, itti fayyadama kukii irratti walii galtee qabda. Odeeffannoo dabalataa.
“Hunda Hayyami” cuqaasuun, kukiiwwan meeshaa keessan irratti akka kuufaman hayyamtee, kunis navigeeshinii marsariitii fooyyessuu, itti fayyadama marsariitii xiinxaluu fi qabiyyee saayinsii bilisaa, banaa ta’e dhiyeessuu keenya deeggaru. Odeeffannoo dabalataa.
Qorannoon fincaanii salphaan dhukkuba Alzaayimarii sadarkaa jalqabaa adda baasuun sagantaalee qorannoo jumlaa karaa saaquu dandaʼaa? Qorannoon haaraan Frontiers in Aging Neuroscience jedhu kana akka agarsiisu beekamaadha. Qorattoonni kunneen garee guddaa dhukkubsattoota Alzaayimarii cimina adda addaa qabaniifi namoota fayyaa ta'an kanneen hubannoodhaan idilee ta'an qorachuun garaagarummaa baayoomarkaroota fincaanii adda baasuu danda'aniiru.
Asiidiin foormiik fincaan keessatti argamu mallattoo miira namaa kakaasu kan hubannoo (subjective cognitive decline) ta'uu fi sadarkaa jalqabaa dhukkuba Alzaayimarii beeksisuu akka danda'u argan. Malli dhukkuba Alzaayimarii adda baasuuf gargaaran qaala’aa, mijataa kan hin taanee fi qorannoo idileedhaaf kan hin mijanneedha. Kana jechuun dhukkubsattoonni baay’een isaanii kan adda baafaman yeroo yaala bu’a qabeessa ta’eef yeroon isaa darbe qofa. Haa ta'u malee, qorannoo fincaanii kan hin weerarre, gatii xiqqaa fi mijataa asiidii foormiik sirriitti waan hakiimonni qorannoo dafanii gaafatan ta'uu danda'a.
“Dhukkubni Alzaayimarii dhukkuba yeroo dheeraa itti fufiinsa qabuu fi dhokataa ta’eedha, jechuunis osoo hanqinni hubannoo ifa ta’e hin mul’atin waggoota dheeraaf guddachuu fi itti fufuu danda’a,” jedhu barreessitoonni. "Sadarkaan jalqabaa dhukkubichaa sadarkaa dhibee yaada namaa hadoochu duubatti hin deebine dura kan uumamu yoo ta'u, kunis gidduu seensaa fi yaalaaf foddaa warqee ta'a. Kanaafuu, maanguddoota irratti dhukkuba Alzaayimarii sadarkaa jalqabaa irratti qorannoon bal'aan gochuun barbaachisaadha."
Kanaafuu, yoo dafanii gidduu seenuun barbaachisaa ta’e, maaliif sagantaa qorannoo idilee dhukkuba Alzaayimarii sadarkaa jalqabaa hin qabnu? Rakkoon jiru mala adda baasuu hakiimonni yeroo ammaa itti fayyadaman keessa jira. Isaan keessaa positron emission tomography sammuu kan qaala'aa fi dhukkubsattoota raadiyaashiniif saaxiludha. Qorannoon baayoomaarkeerii dhukkuba Alzaayimarii adda baasuu danda'us ni jira, garuu dhangala'aa sammuu lafee dugdaatti argachuuf dhiiga weerartuu ykn lafee cinaachaa bocuu barbaachisa, dhukkubsattoonni kana yeroo biraatti dabarsuu danda'u.
Haa ta’u malee, qorannoon fincaanii kan hin weerarree fi mijataa waan ta’eef qorannoo jumlaatif mijataa ta’a. Qorattoonni kanaan dura baayoomarkaroota fincaanii dhukkuba Alzaayimarii adda baasan illee, tokkollee sadarkaa jalqabaa dhukkubichaa adda baasuuf kan mijatu miti, jechuunis foddaan warqee wal'aansa jalqabaaf ta'u ammallee hin argamne jechuudha.
Qorattoonni qorannoo haaraa kana duuba jiran kanaan dura kompaawundii orgaanikii foormaaldehaydii jedhamu akka baayoomarkara fincaanii dhukkuba Alzaayimarii ta'etti qorataniiru. Haa ta'u malee, dhukkuba dafanii adda baasuu irratti fooyya'iinsi ni jira. Qorannoon yeroo dhiyoo kana akka baayoomarkaariitti caalaatti hojjechuu isaa ilaaluuf meetaabolayitii foormaaldehaydii kan ta'e foormeetii irratti xiyyeeffataniiru.
Walumaagalatti namoonni 574 qorannoo kana irratti kan hirmaatan yoo ta’u, hirmaattonni yookaan tola ooltota fayyaa hubannoodhaan idilee ta’an yookaan ammoo sadarkaa guddina dhukkubaa adda addaa qaban, gadi bu’iinsa hubannoo subjective irraa kaasee hanga dhukkuba guutuutti. Qorattoonni kunneen saamuda fincaanii fi dhiiga hirmaattota kanaa xiinxaluun madaallii xiinsammuu gaggeessaniiru.
Qorannoon kun akka agarsiisutti gareewwan dhukkuba Alzaayimarii hunda keessatti sadarkaan asiidii foormiik fincaanii haalaan olka’ee kan jiru yoo ta’u, garee hir’ina hubannoo jalqabaa dabalatee to’attoota fayyaa ta’anii wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu gadi bu’iinsa hubannoo waliin walqabatee jira. Kunis asiidiin foormiik sadarkaa jalqabaa dhukkuba Alzaayimariitiif akka baayoomarkara miiraa ta’ee tajaajiluu akka danda’u agarsiisa.
Kan nama ajaa'ibu qorattoonni kun sadarkaa foormeetii fincaanii baayoomarkaroota dhiiga Alzaayimarii waliin yeroo xiinxalan sadarkaa dhukkuba dhukkubsataan tokko keessa jiru sirriitti tilmaamu akka danda'an hubataniiru. Haa ta'u malee, walitti dhufeenya dhukkuba Alzaayimarii fi asiidii foormiik gidduu jiru hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisaadha.
“Asiidii foormiik fincaanii dhukkuba Alzaayimarii dafanii qorachuuf miira gaarii agarsiiseera,” jedhu barreessitoonni. “Qorannoon baayoomarkara fincaanii dhukkuba Alzaayimarii mijataa fi baasii xiqqaa waan ta’eef qorannoo fayyaa idilee maanguddootaaf godhamu keessatti hammatamuu qaba.”
Wang, Y. fi kanneen biroo. (2022) Gamaaggama sirnaa asiidii foormiik fincaanii akka baayoomarkara haaraa dhukkuba Alzaayimarii ta'uu danda'utti. Daangaawwan niwuroobaayoloojii dulloomuu keessatti. doi.org/10.3389/fnagi.2022.1046066 irratti kan argamu ta’uu ibsameera.
Tags: dulloomuu, Dhukkuba Alzaayimarii, baayoomarkaroota, dhiiga, sammuu, dhukkuboota yeroo dheeraa, yeroo dheeraa, kompaawundoota, dhibee yaada namaa hadoochu, adda baasuu, hakiimota, foormaaldehaydii, niwurooloogii, toomoogiraafii poozitiroonii gadi lakkifamuu, qorannoo, tomoogiraafii, xiinxala fincaanii
Pittcon 2023 Philadelphia, Pennsylvania keessatti gaggeeffame irratti, Piroofeesar Joseph Wang, kan bara kanaa badhaasa Ralph N. Adams Prize in Analytical Chemistry injifate, waa’ee baay’ee fayyadamuu teeknooloojii biosensor dubbisneerra.
Gaaffii fi deebii kana keessatti, waa’ee baayoopsii sirna hargansuu fi akkamitti meeshaa faayidaa qabu ta’uu akka danda’u baayoomarkaroota dhukkuba dafanii adda baasuuf gargaaran qorachuuf Mariana Leal, Team Leader at Owlstone Medical waliin mari’anna.
Akka qaama gamaaggama SLAS US 2023 keenyaatti, mana yaalaa gara fuula duraa fi maal fakkaachuu akka danda’u Luigi Da Via, Hogganaa Garee Misooma Qormaataa GSK waliin mari’anna.
News-Medical.Net tajaajila odeeffannoo yaalaa kana haalawwanii fi dambiiwwan kanaan kan kennudha. Odeeffannoon yaalaa marsariitii kana irratti argamu hariiroo hakiima/hakiimaa dhukkubsataa fi gorsa yaalaa isaan kennuu danda’an deeggaruuf malee bakka buusuuf kan yaadame ta’uu isaa hubadhaa.