ProPublica dhaabbata oduu bu'aadhaaf hin hojjenne yoo ta'u, aangoo seeraan ala fayyadamuu qorachuuf of kennedha. Dursa seenaa keenya gurguddoo argachuuf galmaa'aa.
Ammas gabaasaa jirra. Oomishaaleen ala ta’an akkamitti tarree taarifa irraa bilisa ta’uu keessatti akka hammataman odeeffannoo qabduu? Robert Faturechi kan Signal 213-271-7217 qunnamuu dandeessu.
Pirezidaanti Doonaald Tiraamp jalqaba baatii kanaa taarifa haaraa bal’aa baasuu erga labsanii booda, Waayit Haawus tarree oomishaalee 1,000 ol kanneen qaraxa kana irraa bilisa ta’an baase.
Meeshaalee tarree kana keessatti hammataman keessaa tokko poliitiiliinii tereeftalaayitii yoo ta’u, kunis yeroo baay’ee PET resin jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, kunis teermoopilaastikii qaruuraa pilaastikii hojjechuuf gargaarudha.
Dhaabbatichi maaliif qoqqobbii irraa bilisa akka ta'e ifa miti, qondaaltonni indaastirichaa illee qoqqobbii kanaaf sababa ta'e hin beekan.
Garuu filannoon isaa injifannoo dhaabbata qaruuraa Kookaa Koolaa Reyes Holdings, dhaabbilee dhuunfaa gurguddoo US keessaa tokko yoo ta’u, obbolaa lama kanneen kaayyoo Rippabilikaanotaaf doolaara miliyoonaan lakkaa’amu arjoomaniin qaba. Dhaabbatichi dhiheenya kana dhaabbata lobbiin bulchiinsa Tiraamp waliin walitti dhiyeenyaan hidhata qabu qacaree taarifa isaa ittisuuf galmeen ni mul’isa.
Gaaffii dhiifama kana keessatti lobbiin dhaabbatichaa gahee qabaachuu fi dhiisuu isaa ifa miti. Reyes Holdings fi lobbiistonni isaa gaaffii ProPublica irraa dhiyaateef battalumatti deebii hin kennine. Waayit Haawus yaada kennuu dide, garuu leelliftoonni indaastirichaa tokko tokko bulchiinsi gaaffii dhiifama kana kuffiseera jedhan.
Reeziiniin tarree kana keessatti haala hin ibsamneen hammatamuun isaa adeemsi mootummaan Ameerikaa taarifa kaa’uu hangam ifa akka ta’e kan mul’isudha. Qooda fudhattoonni ijoo oomishaaleen tokko tokko maaliif taarifa kan kaffalan yoo ta’u, kaan immoo maaliif akka hin kaffalamne dukkana keessa jiru. Jijjiirama safartuu taarifaa irratti ibsi ifa ta’e hin jiru. Qondaaltonni bulchiinsa waa’ee taarifa kanaa odeeffannoo wal faallessu kennaniiru ykn gaaffii kamiyyuu deebisuu qofa didaniiru.
Adeemsa kana keessatti iftoomina dhabuun dhaabbileen siyaasaan hidhata qaban balbala cufameen gibira irraa bilisa ta’uu danda’u jechuun ogeeyyii daldalaa yaaddoo uumeera.
“Malaammaltummaa ta’uu danda’a, garuu gahumsa dhabuus ta’uu danda’a,” jechuun lobbiist imaammata taarifa irratti hojjetu tokko waa’ee taarifa keessatti hammatamuu reeziniin PET. “Dhugaa dubbachuuf, baay’ee ariifate waan ta’eef eenyutu gara Waayit Haawus dhaqee tarree kana hunda waliin mari’achuuf akka deemellee hin beeku.”
Bulchiinsa Tiraamp isa jalqabaa keessatti adeemsi sirnaa taarifa irraa bilisa ta’uu barbaaduu ture. Dhaabbileen oomishni isaanii taarifa irraa bilisa ta’uu qaba jechuun iyyannoo kuma dhibbaan lakkaa’amu dhiyeessan. Iyyannoowwan kunneen kan ummataaf ifa ta’an, makaaniksii adeemsa taarifa kaa’uu caalaatti akka qoratamuufi. Iftoominni kun boodarra barsiisonni iyyannoowwan kumaatamaan lakkaa’aman xiinxaluu fi arjoomtonni siyaasaa Rippabilikaanotaa bilisa ta’uu akka danda’an murteessuu danda’eera.
Turtii Tiraamp marsaa lammaffaa keessatti yoo xiqqaate ammaaf adeemsi sirnaa hir’ina taarifaa gaafachuuf gargaaru hin jiru. Hojii gaggeessitoonni indaastirichaa fi lobbiistonni balbala cufame duuba hojjetu. Boordiin gulaalaa Wall Street Journal torban darbe “adeemsi ifa hin taane” jechuun “abjuu marga Waashingitan irraa dhufe” wajjin wal madaala jedheera.
Ajajni hojii raawwachiiftuu taarifa haaraa Tiraamp sirnaan labse biyyoota hunda jechuun ni danda’ama taarifa bu’uuraa %10 kan kaffalu yoo ta’u, bilisa ta’uun bal’inaan oomishaalee damee qorichaa, semikondaaktarii, bosona, sibiila diimaa, albuuda murteessoo fi anniisaa jedhamee ibsama. Tarreen waliin jiru oomishaalee addaa bilisa ta’an bal’inaan ibsa.
Haa ta’u malee, gamaaggamni tarree kana ProPublica’n gaggeesse meeshaaleen hedduun gosoota bal’aa kana keessatti kan hin galle ykn tasuma kan hin galle yoo ta’u, wantootni gosoota kana keessa galan tokko tokko ammoo akka hin qusanne argateera.
Fakkeenyaaf, tarreen bilisa ta’uu Waayit Haawus gosoota asbestos irra caalaan kan hammate yoo ta’u, akka waliigalaatti albuuda murteessaa ta’ee kan hin ilaalamnee fi gosoota bilisa ta’uu kamiyyuu keessatti kan hin kufne hin fakkaatu. Albuudni kaansarii fidu kun akka waliigalaatti nageenya biyyaalessaa ykn dinagdee Ameerikaaf barbaachisaa akka hin taaneetti ilaalama garuu ammallee kilooriinii hojjechuuf kan oolu yoo ta'u, Ejensiin Eegumsa Naannoo bulchiinsa Baayiden garuu bara darbe meeshaa kana biyya alaatii galchuu dhorkeera. Bulchiinsi Traamp uggura bara Baayiden ture tokko tokko duubatti deebisuu akka danda’u akeekeera.
Dubbi himaan Mana Maree Keemistirii Ameerikaa, garee indaastirii kanaan dura uggura kana indaastirii kilooriinii miidhuu waan danda’uuf mormaa ture, gareen kun asbestos taarifa irraa bilisa akka ta’uuf hin lobbiin, maaliif akka hammatame hin beeku jedhan. (Dhaabbiileen kilooriinii gurguddoon lamaanis unka ibsa isaanii irratti taarifa kanaaf akka lobbi godhan hin agarsiifne.)
Wantoonni biroo tarree kana keessa jiran kanneen bilisa hin taane garuu balaa baayyee xiqqaa ta’an koraal, qola, fi lafee cuttlefish (kutaalee cuttlefish akka nyaata dabalataa bineensota manaa fayyadamuu danda’an) dabalata.
PET resin akkasumas gosoota bilisa ta'an kamiyyuu keessa hin seenu. Ogeeyyiin akka jedhanitti mootummaan oomisha anniisaa ta'ee kan ilaalu ta'uu hin oolu, sababiin isaas wantootni isaa boba'aa irraa kan argamanidha. Garuu oomishoonni biroo ulaagaa gadi aanaa walfakkaatu guutan hin dabalaman.
”Akkuma nama kamiyyuu ajaa’ibsiifanne,” jedhan Raalf Wasami, daayreektarri olaanaa Waldaa Reeziinii PET, garee daldalaa indaastirii PET. Reeziin kun paakeejiin oomishaalee sanaaf yoo hammatame malee gosa bilisa ta'uu keessa akka hin galle himaniiru.
Galmeen akka agarsiisutti bara darbe kurmaana 4ffaa keessa naannoo yeroo Tiraamp filannoo injifatanitti, dhaabbati qaruuraa Kookaa Koolaa Reyes Holdings jedhamu dhaabbata Ballard Partners qacaree taarifa akka kaffalamuuf lobbiin godhe. Kurmaana jalqabaa bara kanaa keessa, naannoo yeroo Tiraamp eebbaatti, galmeen akka agarsiisutti, Baalaard Ministeera Daldalaa kan imaammata daldalaa kaa’u, taarifa akka kaffalu lobbiin gochuu jalqabe.
Dhaabbatichi dhaabbileen bulchiinsa Tiraamp waliin hojjechuu barbaadaniif bakka itti deeman ta’eera. Dhaabbata mataa Tiraamp, Dhaabbata Tiraamp jedhamuuf lobbiin kan godhe yoo ta’u, hojjettoonni isaas qondaaltota bulchiinsa olaanoo kanneen akka Abbaa Alangaa Waliigalaa Paam Boondii fi Hoggantuun Hojjettoota Mootummaa Suusii Waayils of keessatti qabatu. Hundeessaan dhaabbatichaa Biraayyan Baalaard, nama maallaqa Tiraamp walitti qabuu hedduu kan ta’ee fi Politicon “Lobbyist dhiibbaa guddaa kan qabu Waashingitan Tiraamp” jedheera. Dhaabbaticha keessatti lobbiistoota lama kanneen taarifa Reyes Holdings irratti lobbiin godhan keessaa tokko ta'uu galmeen ibsa federaalaa ni mul'isa.
Obbolaan biliyeenara Reyes Holdings duuba jiran Kiriisii ​​fi Juud Reyes siyaasa waliinis walitti dhufeenya cimaa qabu. Sanadoonni faayinaansii duula filannoo ibsan akka agarsiisanitti, kaadhimamaa paartii Dimookiraatotaa tokko tokkoof arjooma kan godhan yoo ta’u, gumaachi siyaasaa isaanii harki caalaan isaa Rippabilikaanotaaf kan deeme ta’uu ibsameera. Injifannoo jalqabaa Tiraamp booda Kiriis Reyes qaamaan Tiraampiin akka wal argan gara Mar-a-Lagotti affeeramee ture.
Bilisa ta'uun reezinii PET Reyes Holdings qofaaf osoo hin taane, dhaabbilee biroo reezinii kana qaruuraa hojjechuuf bitatan, akkasumas dhaabbilee dhugaatii itti fayyadamaniif eebba guddaadha. Jalqaba bara kanaa hoji gaggeessaan olaanaa Kookaa Koolaa akka jedhanitti, dhaabbatichi taarifa haaraa aluminiyeemii irratti kaffalamuu isaatiin gara qaruuraa pilaastikii dabalataatti akka ce'u dubbataniiru. Karoorri sun yoo taarifa haaraan kun teermoopilaastikiillee rukute fashalaa'uu danda'a. Galmeen ibsa kennuu akka agarsiisutti dhaabbatichi bara kanas taarifa mormuuf Kongireesii lobbii godheera, garuu sanadoonni imaammata kam akka ta'e bal'inaan hin ibsan, dhaabbatichis gaaffii ProPublica irraa dhiyaateef deebii hin kennine. (Kookaa Koolaan Tiraamp bira ga’uuf yaaleera, eebba isaaniif gara doolaara kuma 250 arjoomeera, hoji gaggeessaan isaa ammoo qaruuraa dhuunfaa isaa ta’e Diet Coke, soodaa inni jaallatu kenneera.)
Dameen biraa gama taarifa dhiheenya kanaa irraa bilisa ta’uudhaan hojii gaarii hojjete qonna yoo ta’u, qonna qoricha aramaa fi wantoota xaa’oo bal’aa kan hammatedha.
Federeeshiniin Biiroo Qonnaa Ameerikaa, gareen qonnaa lobbiin hojjetu, dhiheenya kana xiinxala marsariitii isaa irratti maxxansee, bilisa ta’uu gartokkee faarsuun, bilisa ta’uu margaa fi pootaashiin “tattaaffii cimaa dhaabbilee qonnaa akka Federeeshinii Biiroo Qonnaa Ameerikaa” fi “bu’a qabeessummaa sagalee waloo qonnaan bultootaa fi horsiisee bultootaaf ragaadha” jedheera.
Meeshaaleen biyya alaatii galfaman biroo hedduun kanneen gosoota qaraxa irraa bilisa ta’an kamiyyuu keessatti hin kufne, garuu bal’inaan yoo ibsaman gosa qaraxa irraa bilisa ta’e keessatti kufuu danda’u.
Fakkeenyi tokko mi’eessituu namtolchee sucralose jedhamudha. Hammatamuun isaa dhaabbilee oomisha kana nyaataa fi dhugaatii keessatti fayyadaman faayidaa guddaa qabaata. Garuu sucralose yeroo tokko tokko qoricha keessattis ni fayyadama, akka isaan caalaatti mi'aawaa ta'aniif. Waayit Haawus sababa qoricha sammuu hadoochu keessaa baafamuu isaatiin ykn sababa biraatiin akka hammatamu raggaasise ifa miti.
Gosoonni bal’aan bilisa ta’an adda durummaan industirii mootummaan Ameerikaa nageenya biyyaalessaa eeguuf taarifa kaa’uuf aangoo isaa jalatti taarifa gara fuula duraatti kaffalamuu danda’u qorachaa turedha.
Seenaa amma dubbiste kana dubbistoota keenyaan akka danda'amu taasiseera. Gaazexeessummaa qorannoo aangoo saaxilu, dhugaa mul’isu, fi jijjiirama dhugaa oofu hojjechuu itti fufuu akka dandeenyuuf ProPublica akka deeggartan isin kakaasa jennee abdanna.
ProPublica kutaa oduu bu’aadhaaf hin hojjenne kan gaazexeessummaa paartii hin qabne, dhugaa irratti hundaa’ee fi aangoo itti gaafatamuuf kan of kennedha. Gabaasa qorannoo gadi bu’uu isaatiin bara 2008 hundeeffamne. Waggoota 15 ol jal'ina, malaammaltummaa, fi aangootti fayyadamuu saaxiluudhaan dabarsineerra — hojii yeroo kamiyyuu caalaa suuta jedhu, qaala'aa fi dimokiraasii keenyaaf murteessaa ta'e. Badhaasa Pulitzer yeroo torba kan injifanne, mootummoota naannoo fi naannoo, korporeeshiniiwwan, dhaabbilee fi kkf irratti haaromsa kan oofan yoo ta’u, dantaa ummataa giddugaleessa gabaasa keenyaa ta’ee eegnee jirra.
Qophiin jiru yeroo kamiyyuu caalaa ol’aanaadha. Naamusa mootummaa keessatti irraa kaasee hanga fayyaa walhormaataa hanga rakkoo qilleensaa fi sanaa ol, ProPublica seenaa baay’ee barbaachisoo ta’an irratti sarara duraa irra jira. Deeggarsi keessan warra aangoo irra jiran akka itti gaafatamuu fi dhugaan akka nu bira gahu nu gargaara.
Gaazexeessummaan qorannoo akka odeeffannoo kennuu, kakaasuu fi dhiibbaa waaraa qabaachuu danda’uuf deeggartoota 80,000 ol guutuu biyyattii keessatti argaman waliin ta’aa. Hojii kana akka danda'amu waan gootaniif galatoomaa.
Waa'ee mootummaa federaalaa fi daldala Tiraamp odeeffannoo kennuudhaaf karaa email ykn secure channel na qunnamaa.
ProPublica yeroo marsaa lammaffaa Doonaald Tiraamp naannoowwan xiyyeeffannoo guddaa barbaadan irratti xiyyeeffata. Dhimmoota gabaasaan keenya irratti xiyyeeffatan keessaa muraasni kunooti — akkasumas akkaataa nagaan isaan bira ga’uu dandeenyu.
Waa'ee garee rippoortaroota keenyaa caalaatti baradhaa. Akkuma oduun guddachaa dhufeen naannoowwan xiyyeeffannoo itti kenninu qooduu itti fufna.
Dhimmoota fayyaa fi naannoo fi Ejensii Eegumsa Naannoo dabalatee dhaabbilee isaan bulchan nan uwwisa.
Ministeera Haqaa, abbootii seeraa Ameerikaa fi manneen murtii dabalatee dhimmoota haqaa fi olaantummaa seeraa nan uwwisa.
Dhaabbilee dameewwan kanneen keessatti socho’anii fi qaamolee to’atan dabalatee dhimmoota mana jireenyaa fi geejjibaa nan uwwisa.
Yoo gorsa ykn seenaa addaa hin qabne ta'e, ammallee gargaarsi keessan nu barbaachisa. Yeroo barbaaddanitti nu qunnamuuf miseensa Neetwork Qabeenya Hojjetaa Federaalaa keenyaa ta'uuf galmaa'aa.
Ogeeyyiin koodii ProPublica gamaaggaman sirnicha keessatti hanqina rakkisaa hedduu kan argan yoo ta’u, kunis bulchiinsi Traamp akkamitti sammuu namtolchee tajaajila murteessaa irratti ciccituu akka qajeelchu hayyamaa jiru irratti ifa kan kennudha.
Waraabbiiwwan CNN argate akka agarsiisanitti hojjetaan Kutaa Bu’a qabeessummaa Mootummaa muuxannoo yaalaa hin qabne waliigaltee VA kam akka addaan kutu murteessuuf AI fayyadameera. Ogeessi tokko, “AI guutummaatti meeshaa dogoggoraa ture” jedheera.
Toomaas Fugeet, waggaa tokko qofa kolleejjii irraa kan bahee fi muuxannoo nageenya biyyaalessaa kan hin qabne, qondaala Ministeera Nageenya Biyya keessaa kan mootummaan giddugala olaanaa finxaaleyyii jeequmsaa ittisuu to’atu ture.
Haleellaan pirezidaantichi tattaaffii adda addaa irratti raawwatan hojii hojjettoota mootummaa barnoota olaanaa qaban daandii irraa maqseera — hojiiwwan isaan dhaban tokko tokko kallattiin jalqabbii DEI kamiinuu kan wal hin qabanne ta’us.
Akka galmee Ministeera Nageenya Biyya keessaatti, qondaaltonni namoota 238 biyyaa ari’aman keessaa walakkaan ol galmee yakkaa Ameerikaa keessatti akka hin qabnee fi seera immigireeshinii qofa cabsuu isaanii beeku turan.
Miikiyaas Roosenbarg, ProPublica; Perla Treviso, ProPublica fi The Texas Tribune; Meelisaa Saancheez fi Gabri’eel Saandooval, ProPublica; Roonaa Riskees, Qorannoo Gamtaa Finciltootaa; Adrian Gonzalez, Adamsitoota Oduu Sobaa, Caamsaa 30, 2025, 5:00 AM CST
Waayit Haawus hojjettootaa fi maallaqa hojii farra shororkeessummaa irraa gara jumlaan biyyaa ari’uutti yeroo jijjiiru, kutaaleen biyyaa tattaaffii farra shororkeessummaa Waashingitan yeroo tokko deeggarte eeguuf rakkachaa turan. Bu’aan isaas, naannoowwan hedduun eegumsa malee kan hafe, ciccitaa kutaadhaan kan raawwatame ture.
Toomaas Fugeet, waggaa tokko qofa kolleejjii irraa kan bahee fi muuxannoo nageenya biyyaalessaa kan hin qabne, qondaala Ministeera Nageenya Biyya keessaa kan mootummaan giddugala olaanaa finxaaleyyii jeequmsaa ittisuu to’atu ture.
Waraabbiiwwan CNN argate akka agarsiisanitti hojjetaan Kutaa Bu’a qabeessummaa Mootummaa muuxannoo yaalaa hin qabne waliigaltee VA kam akka addaan kutu murteessuuf AI fayyadameera. Ogeessi tokko, “AI guutummaatti meeshaa dogoggoraa ture” jedheera.
Skandaalonni, qorannoon, fi adda baafamuu akka adabbii daa'immaniif itti fayyadamuun jiraatus, Riichaard L. Biin ammallee daayreektaraa giddugala tursiisa dargaggoota maqaa isaatiin waamamu ta'ee jira.
Peejii Pfleger, WPLN/Radiyoo Uummataa Naashviil, fi Maariyaam Elba, ProPublica, June 7, 2025, sa’aatii 5:00 am ET